3 / 2001 - strona startowa

PILOTAŻOWY PROGRAM WDROŻENIOWY BUDOWY SYSTEMU AGRORAFINERII

Zbigniew Kobyliński

Streszczenie

Systematyczny, duży wzrost cen paliwa, a w tym oleju napędowego, będący skutkiem przede wszystkim ogromnego wzrostu podatku akcyzowego, powoduje polepszenie warunków finansowych niezbędnych dla uruchomienia produkcji biopaliwa opartego na uprawie rzepaku. W niniejszym artykule proponowana jest budowa systemu lokalnych agrorafinerii. Aby taki system mógł powstać i funkcjonować, koniecznym jest zniesienie podatku VAT na to paliwo oraz udzielenie gwarancji, iż podatek akcyzowy nie będzie obejmował biopaliwa z rzepaku przez najbliższych 10 - 15 lat.

Paliwo rzepakowe: korzyści

Rzepak uprawiany jest w Polsce jako surowiec do produkcji oleju jadalnego. Powierzchnia zasiewów (Rys. 1) jak i zbiory (Rys. 2) wahają się zależnie od koniunktury. Rozdrobnione gospodarstwa rodzinne, jakie dominują w Polsce, mają tą zaletę, iż ich właściciele potrafią szybko dostosowywać się do sytuacji na rynku. Dzięki temu będą oni mogli znacznie powiększyć zarówno powierzchnię zasiewów, jak i globalną produkcję rzepaku, z sezonu na sezon, w przypadku gdy zapotrzebowanie na ten surowiec wzrośnie. Średnie plony w ostatnich latach wahają się pomiędzy 15.9 q/ha (w 1996 r.) i 23.6 q/ha (w 1998 r.).

Podczas ostatnich 30 lat wyhodowano bardzo korzystne odmiany tej rośliny, które nie zawierają szkodliwych związków, jak np. kwas erukowy. Uprawa rzepaku jest bardzo korzystna jako ogniwo płodozmianu. Rzepak jest głęboko korzeniowy, dzięki czemu spulchnia zagęszczone podłoże i doprowadza do lepszego przewietrzania gleby. Może być użyty jako nawóz naturalny, redukujący potrzebę użycia nawozów mineralnych. Jako roślina używana do celów przemysłowych może także służyć do zagospodarowania terenów skażonych. Jako surowiec dla paliwa rzepakowego, może być regulatorem wielkości nieużytków.

Paliwo rzepakowe to chemicznie estry metylowe lub etylowe kwasów tłuszczowych. Zastosowanie tego paliwa ma wielorakie korzyści. Po pierwsze, pozwalałoby na uniezależnienie od dostaw paliw pochodzenia mineralnego poprzez ograniczenie importu na korzyść paliwa rodzimego. Po drugie, z punktu widzenia ekologii zastąpienie nim oleju napędowego byłoby bardzo wskazane, ponieważ biopaliwo z rzepaku charakteryzuje się małą toksycznością i pełną biodegradowalnością. Odpady powstające podczas produkcji biopaliwa, którymi są makuchy rzepakowe powstające podczas wytłaczania nasion oraz słoma rzepakowa, mogą być wykorzystywane jako materiał do spalania w kotłach na biomasę lub jako pożyteczna pasza dla bydła i trzody chlewnej. Makuchy zawierają 28 - 30 % przyswajalnego białka i ok. 8 a nawet 10 % tłuszczu. Stosowanie takiej paszy pozwoli hodowcom uniezależniać się od pasz przygotowywanych z dodatkami mączki kostno - mięsnej, tam gdzie ona jest stosowana, a co za tym idzie, zmniejszy prawdopodobieństwo zachorowań bydła na chorobę BSE.

Biopaliwa charakteryzują się także znacznie lepszymi dla środowiska naturalnego parametrami spalania od oleju napędowego. Chodzi tu przede wszystkim o emisję tlenku węgla i dwutlenku siarki, zaś większa emisja tlenku azotu może być ograniczona za pomocą odpowiedniej regulacji silnika.

Kolejną korzyścią proponowanego tutaj rozwoju na szeroką skalę produkcji biopaliwa będzie powstanie wielu małych agrorafinerii, co przyczyni się do zmniejszenia bezrobocia na wsi, a także wzrost zapotrzebowania na kartofle służące do wytwarzania alkoholu metylowego w lokalnych gorzelniach.

Wzrost cen oleju napędowego

Od połowy lat 90-tych datuje się postępujący wzrost cen benzyny i oleju napędowego spowodowany przede wszystkim podnoszeniem przez Ministerstwo Finansów podatku akcyzowego. W tablicy 1 podane są przykładowo ceny oleju napędowego i wchodzące w ich skład podatki (VAT 22% oraz akcyza). W tablicy 2 przedstawiono wartości i zmiany akcyzy w Polsce i w innych krajach europejskich w ostatnich latach.

Tablica 1

Ceny detaliczne litra oleju napędowego w ostatnich latach i ich składniki: koszt paliwa oraz podatki VAT i akcyza

Tablica 2

Podatek akcyzowy nakładany na 1 litr oleju napędowego w 1996 r. i 2000 r. w różnych krajach Europy.

Widać, że Polska wyróżnia się wysokością podwyżki podatku akcyzowego. Odbija się to na cenie paliwa. Rysunek 3 pokazuje cen skupu rzepaku oraz ceny detaliczne oleju napędowego w kolejnych latach w procentach względem średniej wartości w roku 1996.Wysoce niekorzystny dla rolników wzrost cen oleju napędowego zarazem poprawia perspektywy użycia paliwa rzepakowego. Cena rzepaku niewiele zmienia się, podczas gdy cena oleju napędowego rośnie ogromnie.

Dotychczasowe prace badawcze

W połowie lat 90 pod patronatem KBN realizowano projekt badawczy pt. ăEPAL polskie paliwo rzepakowe do silników wysokoprężnychÓ - PBZ 056 01. Głównym wykonawcą był Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa (IBMER). W wyniku realizacji projektu wybudowana została agrorafineria w Mochełku k. Bydgoszczy. Przeprowadzono obszerne badania zarówno jakości otrzymywanego paliwa jak i efektów ekonomicznych. W Instytucie Lotnictwa przygotowano projekt polskiej normy dla tego paliwa (PrPN-C-40030). We współpracy z kilkoma instytucjami przeprowadzono szereg badań eksploatacyjnych (Instytut Lotnictwa, Chemadeks, Akademia Rolniczo-Techniczna w Bydgoszczy, IBMER, Politechnika Wrocławska). Agrorafineria w Mochełku miała wydajność 400 kg/h ziarna rzepaku, co dawało 120 kg /h oleju. Oparta była na technologii wyciskania nasion rzepaku na zimno i estryfikacji przy pomocy metanolu. Koszt pozyskiwanego paliwa wynosił 3- 4 zł/kg (cena w latach 1995-6). Testy silnikowe paliwa z rzepaku pokazały jego przydatność.

Później pewne ilości tego paliwa były wytwarzane przez Sopur w Bydgoszczy i kilku innych producentów a sprzedawane przez Oddział CPN we Wrocławiu jako mieszanka 5 - 10 % biopaliwa i 90 - 95 % oleju napędowego po promocyjnej cenie 1.47 - 1.53 zł/ltr. Odmowa ulgi podatkowej ze strony Ministerstwa Finansów spowodowała zawieszenie od marca 1998 produkcji oleju napędowego z dodatkiem biodiesla.

Sytuacja podatkowa paliwa z rzepaku

Paliwo z rzepaku nie jest i nie było obciążone podatkiem akcyzowym. W obrocie handlowym, jak stwierdził podsekretarz stanu w Min. Rolnictwa i Rozwoju Wsi , może być jednak pobierany podatek VAT w wysokości 22%.

Odrzucona ostatnio przez Komisję Sejmową Strategia Rozwoju Energetyki Odnawialnej podaje, że w przypadku biopaliw ciekłych (estrów oleju rzepakowego oraz bioetanolu) punktem wyjścia była obecnie obowiązująca ulga w wysokości akcyzy na benzyny z 5 % domieszką alkoholu etylowego wynosząca 120 zł/tonę paliwa bądź mieszanki. Założono, że ulga ta będzie zmniejszała się o 30 zł/tonę aż do jej całkowitego wyeliminowania w 2004Ó. Przy takim stanowisku rządu nie ma szans na wprowadzenie paliwa rzepakowego na rynek paliw płynnych.

Propozycja systemu agrorafinerii

W referacie przygotowanym na konferencję przedstawiona zostaje propozycja zbudowania systemu małych agrorafinerii, które pozwolą uzyskać opłacalną produkcję paliwa z rzepaku pod warunkiem:

1. dotacji lub niskooprocentowanych kredytów na budowę małych zakładów produkcyjnych,
2. gwarancji podatkowych polegających na zapewnieniu, że przez najbliższych 10-15 lat na paliwo takie w obrocie handlowym stosowana będzie stawka 0 podatku VAT oraz nie zostanie wprowadzony podatek akcyzowy.

W takim przypadku kalkulacja wydatków na produkcję z uwzględnieniem kosztu uprawy rzepaku pozwala oczekiwać, że końcowa cena produktu: ekologicznego paliwa do silników Diesla będzie kształtować się na poziomie 1.5 - 2 zł/ltr.

Agrorafinerie takie czerpałyby surowiec z dużych plantacji rzepaku w gospodarstwach o areale 500 lub więcej ha, lub z upraw prowadzonych w wielu małych gospodarstwach położonych w pobliżu zakładu przetwórczego. Uruchomieniem produkcji zainteresowani byliby właściciele b. dużych gospodarstw ale i gminy, gdzie w tej chwili rolnicy mają trudności ze sprzedażą swojej produkcji rolnej.

dr Zbigniew Kobyliński
Akademia Podlaska