1-2 / 2005 - strona startowa

Polski Nobel, kaspijska nafta i europejska integracja
(Założenia realizacyjno-produkcyjne do filmu dokumentalnego)
EKSPLIKACJA

W maju 2003 roku odbyła się w Brukseli sesja Komisji Europejskiej z udziałem przedstawicieli rządów Polski i Ukrainy, Podjęto na niej decyzję o przedłużeniu na terytorium Polski rurociągu naftowego Odessa-Brody do Płocka i Gdańska.

Film przedstawi realizację tej ambitnie pomyślanej inwestycji, której pierwotną ideą było zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego państw zaangażowanych w budowę rurociągu tj. Ukrainy i Polski. Czyli faktycznie uniezależnienia się od groźby monopolu ropy rosyjskiej, mogącego być wykorzystywanym jako straszak polityczny. Wykorzystanie zasoby ropy naftowej spod dna Morza Kaspijskiego, w których odkryciu i brał udział Polak inżynier górnik Witold Zglenicki (1850-1904), jest możliwe dzięki zwycięstwu „Pomarańczowej Rewolucji” na Ukrainie.Daje to możliwość uruchomienia magistrali przesyłowej kaspijskiej ropy naftowej trasą Baku-Supsa-Odessa-Brody-Płock-Gdańsk

Witold Zglenicki należał do grona pozytywistów ze szkoły myślenia Bolesława Prusa i Aleksandra Świętochowskiego. Po studiach w – Szkole Głównej Warszawskiej – kontynuował naukę w słynnym petersburskim Instytucie Górnictwa. Zwrócił tu na siebie uwagę genialnego chemika Mendelejewa, który właśnie zainteresował się ropą naftową występującą na kaspijskich wybrzeżach. Pod wpływem Mendelejewa młody inżynier poświęcił się pracy w przemyśle naftowym, Po kilkuletniej praktyce w Królestwie Polskim Zarząd Górniczy Petersburga skierował Zglenickiego w 1891 r. do pracy w Baku. Tu trafił na epokę wielkiego „boomu” w przemyśle naftowym.Wiadomości o występowaniu na terenach Azerbajdżanu tajemniczego „oleju skalnego”, jak starożytni nazywali ropę naftową, znajdujemy już w X w. u dziejopisów arabskich i irańskich, Ibn Miskawejcha i Abu Dulafa. XVII wieczny podróżnik angielski J.Duckett pisze o bakińskiej nafcie:

„W okolicach Baku z ziemi wypływa olej, po który przybywają karawany z najdalszych zakątków Persji, gdzie używany jest do oświetlania domostw.” Tutejszej ropie naftowej przypisywano także właściwości lecznicze, a od XVIII wieku wielką atrakcją rozwijającej się turystyki stały się tzw. „wieczne ognie Surachanów” w Ateszgiach.

Pierwszych wierceń na Półwyspie Apszerońskim dokonano w 1844 r. w rejonie Bibi-Ejbat. Już w 1879 r. wydobyciem ropy zajmowało się tam 126 firm, wśród nich – Towarzystwo Bracia Nobel, Shell oraz Toshen General Oil Company.

Inżynier Witold Zglenicki dokonywał wynalazków i ulepszeń w dziedzinie górnictwa naftowego, doradzał też firmom Alfonsa Rotshilda i braci Nobel, Wszedł do historii jednak z innego powodu: własnym sumptem wykonywał w ciągu kilku lat badania geologiczne, które przywiodły go do rewolucyjnej tezy – wbrew dotychczasowym przekonaniom nie pod lądem stałym, ale pod powierzchnią szelfu Morza Kaspijskiego zalegają najbogatsze złoża ropy naftowej!Nie tylko doświadczalnie wykazał prawdziwość swego odkrycia, Wynalazł również sposób na eksploatację ropy spod powierzchni morza – W 1896 r skonstruował. prototyp morskiej platformy wiertniczej, Rozpoczynając tym samym wydobycie w sposób dziś stosowany na całym świecie jako ”off shore”. Niestety biurokracja carska zablokowała tę rewolucyjną metodę;Wówczas pomysłowy inżynier wykupił działki morskie, zasypywał je i...drążył w nich niezwykle wydajne szyby naftowe. Z porad Zglenickiego korzystał sam Alfred Nobel, który nie mniejszą niż na dynamicie fortunę zdobył na inwestycjach w kaspijską naftę...

Być może to właśnie pośmiertna fundacja Nobla promująca naukę zainspirowała Polaka. Po jego śmierci w 1904 r. na cukrzycę okazało się, że Witold Zglenicki zostawił zapis testamentowy na rzecz nauki polskiej.

Z zysków płynących z ropodajnych działek – tylko w latach 1908-1915 z jego legatu dotarło do Kasy Mianowskiego w Warszawie prawie 1,5 miliarda rubli! Wdzięczni rodacy nadali mu przydomek „polskiego Nobla”.

Nie jest to bynajmniej jedyny wątek polski w historii początków eksploatacji kaspijskiej ropy naftowej. Już 100 lat temu dokładnie na tej samej trasie – od Baku w Azerbejdżanie przez Gruzję do portu w Supsie – również Polak, inżynier Rozwadowski, zbudował pierwszy naftowy rurociąg na Zakaukaziu.

A inny Polak, inżynier Paweł Potocki (1879-1932) jako przedsiębiorca i wynalazca pompy piaskowej do gaszenia płonących szybów naftowych kontynuował dzieło Zglenickiego. zasypując setki hektarów Zatoki Bibi-Ejbatskiej, by eksploatować znajdujące się pod nią złoża ropy .Nawet władze sowieckiej Rosji ceniąc wielką fachowość inżyniera, absolwenta Korpusu Paziów w Petersburgu! Po utracie wzroku Potocki kierował nadal robotami i doczekał chwili, gdy w 1923 r. na sztucznie utworzonym lądzie z pierwszej wieży wiertniczej popłynął strumień ropy. Po śmierci został zgodnie ze swą ostatnią wolą pochowany na sztucznie utworzonym lądzie Bibi-Ejbatu, a na jego płycie nagrobnej, ufundowanej przez bakińskich naftowców wykuto napis:

„Wieczna chwała utalentowanemu inżynierowi-naftowcowi, pionierowi zasypania Zatoki.”Staraniem polskiej ambasady w Baku nagrobek ma zostać wkrótce odnowiony.

Jest jeszcze jeden aspekt działania naszych inżynierów – ich otwartość i życzliwość wobec ludności azerskiej. Witold Zglenicki współdziałał np. z wybitnym azerskim mecenasem postępu nauki i techniki, Gadżi Tagijewem, na forum Bakińskiego Oddziału Imperatorskiego Rosyjskiego Towarzystwa Technicznego propagował ideę tworzenia azerskich i polskich szkół rzemieślniczo-artystycznych, W swym testamencie pozostawił znaczące kwoty na realizację tego zamysłu.

Może więc Zglenicki zasłużył na miano nie tylko „polskiego Nobla”, ale i azerskiego?

Planowane jest wykonywanie zdjęć filmowych na terenie Azerbajdżanu (Kaukaz, Baku, Półwysep Apszeroński i wybrzeża Morza Kaspijskiego), Gruzji (trasa przecinającego ją w poprzek rurociągu, przez Tbilisi do czarnomorskiego portu przeładunkowego Supsa), przeprawa na pokładzie tankowca przez Morze Czarne do portu Piwdennyj pod Odessą. Przemierzymy lądową trasę do Brodów, dalej do Płocka i Gdańska.

W Płocku stoi pomnik „polskiego Nobla.

Fundacja „Odysseum” wysunęła pomysł, by uczcić jego pamięć poprzez nadanie imienia Witolda Zglenickiego magistrali przesyłowej kaspijskiej nafty do Polski, zwracając się o poparcie tej inicjatywy do najwyższych władz państwowych zainteresowanych państw – Azerbejdżanu, Gruzji, Ukrainy i naszego kraju.

Inicjatywa zrealizowania dokumentalnego filmu zyskała uznanie różnych środowisk w kraju i zagranicą . Wspierają go w go m.in. prof. Zbigniew Brzeziński, doradca kolejnych amerykańskich prezydentów, dr inż. Maciej Gierej- b. Prezes Zarządu Nafty Polskiej S.A., prof. Tadeusz Świętochowski – autor monografii „Azerbejdżan”, prof. Bolesław Orłowski – autor licznych prac o polskich odkrywcach i wynalazcach, Instytut Integracji Europejskiej Uniwersytetu Lwowskiego pod kierunkiem doktora Bohdana Hudzia oraz Jan Malicki, Dyrektor Studiów Wschodnich Uniwersytetu Warszawskiego, który planuje uruchomienie stypendiów naukowych imienia Zglenickiego dla studentów zarówno z Polski, jak i z krajów – byłych republik sowieckich, w pierwszym rzędzie Azerbajdżanu, Ukrainy i Gruzji.

ZAŁOŻENIA PRODUKCYJNE

1)  Scenariusz: Jerzy Lubach i Witold St.Michałowski
2) Reżyseria: Jerzy Lubach
3) Produkcja: Fundacja ODYSSEUM w koprodukcji z polskimi, azerskimi, gruzińskimi i ukraińskimi kanałami TV
4) Zakładany okres realizacji: lato-zima 2005
5) Czas ekranowy filmu: 52 minuty
6) Dni zdjęciowe: ca 30
7) Miejsca zdjęć: Azerbejdżan, Gruzja, Ukraina, Rosja, Polska, Irak, Turcja
8) Całkowity koszt produkcji: ca 100 000 Euro

Copyright Jerzy Lubach & Witold St.Michałowski

JERZY LUBACH (ur.1954) Reżyser filmowy, absolwent Wyższej Szkoły Filmowej (WGIK) w Moskwie, autor ponad 80 filmów dokumentalnych o tematyce dotyczącej historii, kultury, religii i sztuki. Pisarz, autor 2 powieści i zbioru opowiadań, tłumacz literatury rosyjsko-języcznej, publicysta i autor artykułów dla prasy i wydawnictw ukazujących się poza zasięgiem cenzury w PRL; używał wówczas pseudonimu „Andrzej Poraj” Odznaczony medalami „Za Zasługi dla Obronności Kraju” oraz ukraińskim „10-lecia Sił Zbrojnych Niepodległej Ukrainy”. Vice-prezes Fundacji ODYSSEUM, członek Towarzystwa Polska-Ukraina, członek Stowarzyszenia Polska-Gruzja. Ważniejsze filmy: – 1996 „W poszukiwaniu Białego Anioła” (52 min., produkcji polsko-rosyjskiej), zrealizowany wspólnie z Tamarą Dułaridze, poświęcony postaci gruzińskiego uczonego - archimandryty Grigola Peradze. W Międzynarodowym Festiwalu Filmowym „Zołotoj Witiaź” w Moskwie w 1997 r. zdobył główną nagrodę dla najlepszego filmu dokumentalnego o tematyce historycznej. – 1998 „Trudne braterstwo” (52 minuty TVP), o sojuszu Piłsudski – Petlura i wspólnej walce Polaków i Ukraińców przeciw bolszewikom w 1920 r., zrealizowany z inicjatywy Jerzego Giedroycia, pod patronatem Prezydenta RP. – 1998 „Według Nikifora” (25 min., TVP) o nieznanej ogółowi „prywatnej teologii” łemkowskiego mistrza. – 1999 „Nowosielski o ikonie” (25 min., TVP) filozoficzne rozmyślania o pięknie i piekle wielkiego polskiego malarza ikon.