1-2 / 2005 - strona startowa

INTERESY POTĘG ŚWIATOWYCH W REGIONIE KAUKASKO-KASPIJSKIM

Natig A. ALIJEW
Mamed A. MIRZOJEW

Przestrzeń geopolityczna Morza Kaspijskiego i otaczających go terytoriów zachodniej części Azji Środkowej, Północnego oraz Południowego Kaukazu, a także Północnego Iranu - z jej bogatymi złożami zasobów naturalnych od zawsze znajdowała się w centrum interesów geopolitycznych głównych potęg światowych. Historię rywalizacji o panowanie w regionie kaspijskim można podzielić na 5 podstawowych okresów historycznych – starożytny, średniowiecze, okres XVIII-XIX wieku, wiek XX oraz współczesność.

OKRES STAROŻYTNY

Epoka starożytna obejmuje okres od IV w. p.n.e. do II wieku n.e. Jest to okres swego rodzaju historycznego preludium mającej dopiero nadejść rywalizacji w regionie kaspijskim. Autorzy starożytni przekazali o tym regionie wzmianki w swoich pracach, choć były one bardzo wyrywkowe i często niewiarygodne. Na przykład, przy pracach wykopaliskowych stolicy asyryjskiej Niniwy znaleziono około 20 tysięcy tabliczek pisma klinowego. Wśród tych starożytnych dokumentów archeolodzy odnaleźli takie, na których Morze Kaspijskie zostało nazwane Morzem Wschodnim. W okresie panowania asyryjskiego króla Adadnerari III (810-783 p.n.e.) morze wspomina się jako „Wielkie Morze Wschodu Słońca”.

Inny autor starożytny Homer przedstawiał Ziemię w postaci okrągłej tarczy, która jest okrążona „cichą, głęboką rzeką – Oceanem”. Zgodnie z opinią Homera na zachodzie tej tarczy mieściły się filary Herkulesowe, na wschodzie – Kolchida, a jeszcze dalej „Sadzawka Słońca”. Inaczej mówiąc, Ziemia, zdaniem Homera, znajdowała się pomiędzy Oceanem Atlantyckim na zachodzie, a na wschodzie mogło być tylko Morze Kaspijskie „Sadzawka Słońca”, które codziennie rodziło „promienie szybkiego Heliosa”. Ten opis powstał około 3400 lat przed naszą erą, kiedy przepełnione Morze Kaspijskie mogło być połączone Cieśniną Manyczską z Morzem Pontyjskim (Czarnym) i dalej do wód Hellady, która przez Homera została umieszczona w środku tarczy.

Świat starożytny miał nikłe wyobrażenie o Wschodnim Zakaukaziu i regionie Przykaspijskim. Pisarze tamtej epoki nazywali Morze Kaspijskie zatoką oceanu, podając nieścisłe informacje o zamieszkujących to wybrzeże plemionach. Z drugiej strony historycy i geografowie greko-rzymscy w swych dziełach zaznaczali ważne znaczenie strategiczne jedynego wygodnego szlaku z Południowo-Wschodniej Europy do Azji Przedniej – szlaku Przykaspijskiego, który przebiegał przez wybrzeże zachodnie Morza Kaspijskiego, łącząc w ciągu wielu wieków ziemie zamieszkane przez koczowników z obszarami najstarszych upraw rolniczych.

Około I wieku p.n.e. starożytne opisy tych ziem zostały zastąpione bardziej oddającymi realne uwarunkowania geograficzne. A więc w źródłach starożytnych często spotyka się wzmiankę o Przełęczy Derbenckiej, która jest nazywana przez autorów tej epoki „Wrotami Kaspijskimi”, i rzadziej „Wrotami Albańskimi”. Opisy tych wrót spotyka się w pracach Diodorusa Sycylijskiego (druga połowa I wieku p.n.e.)., który pisał, iż jest to „bardzo wąskie przejście” i z tego powodu nazwane „Wrotami Kaspijskimi”.

Przekształcenie się regionu Kaspijskiego w połowie I tysiąclecia p.n.e. w jeden z ważniejszych czynników wojskowo-politycznych w walce makrocywilizacji zachodu i wschodu – Grecji i Persji - następuje w okresie słynnej Wyprawy Wschodniej Aleksandra Wielkiego w latach 30-20 IX wieku. p.n.e. Wzmianki o pobycie Aleksandra Wielkiego na Kaukazie nie są wiarygodne. Na przykład, żaden z towarzyszy Aleksandra nie wspomina o wyprawie na Kaukaz. Jednak podobne stwierdzenia znajdziemy u niektórych autorów starożytnych. Unian Justyn twierdzi, że Aleksander podbił narody w dolinie Kaukazu i zbudował w 17 dni mur (chodzi zapewne o Mur Derbencki – M.M.) o długości 6000 kroków, natomiast Juliusz Solin pisał, że podbił on Armenię, Iwerię, Albanię i przeszedł przez Taurus i Kaukaz. Jednak dzieła tak wybitnych historyków świata starożytnego jak Strabon, Plutarch, czy Arrian, w księgach których nie ma żadnych danych o przebywaniu Aleksandra Wielkiego na Kaukazie, każą wątpić w tę wersję.

Do I wieku p.n.e., kiedy sytuacja zmieniła się zasadniczo, region kaukasko-kaspijski stał się obiektem ekspansji Rzymu na wschód. Wyprawy rzymskich dowódców wojskowych miały podłoże wojskowo-strategiczne oraz gospodarcze. Dokonane w tym okresie najazdy miały na celu nawiązanie współpracy z Azją Środkową i dalej z bogatymi krajami Wschodu – Indiami i Chinami. Dążenie Rzymian do wyjścia na zachodnie wybrzeże Morza Kaspijskiego było podyktowane chęcią nawiązania współpracy z obszarami Azji Środkowej z pominięciem władz Parfiańskich. Przy tym Albania Kaukaska była niejako trampoliną dla nawiązania współpracy handlowej między Rzymem a krajami Wschodu.

Przygotowana w 68 roku wyprawa imperatora rzymskiego Nerona na Morze Kaspijskie miała ziścić marzenie Aleksandra Wielkiego i Juliusza Cezara o szlakach handlowych na Wschód przez Zachodni brzeg Morza Kaspijskiego. Neron zebrał liczne legiony z wielu prowincji imperium. Oprócz tego, stworzył nowy legion młodych poborowych, który został nazwany Falangą Aleksandra Wielkiego. Ten legion był swego rodzaju piechotą morską, dotąd nie istniejącej w armii Rzymian. Legion ten miał za zadanie prowadzenie operacji wojskowych na Morzu Kaspijskim.

Wojsko rzymskie miało zacisnąć kleszcze z północy i południa we „Wrotach Kaspijskich” – Przełęczy Debenckiej, zamykając tym samym drogę koczownikom północno-kaukaskim (Sarmaci, Alanowie) do krajów Azji Przedniej.

W plany Nerona wchodziło także podpisanie porozumienia z odrywającą się od Parfian Girkanią, zakładając tym samym drogę tranzytową przez nią do Morza Kaspijskiego. Tym samym, miał zostać założony szlak handlowy z Indii i Chin do rynków rzymskich. Neronowi nie udało się zrealizować tych planów.

W latach 80/90-tych imperator rzymski Domicjan zorganizował wyprawę rozpoznawczą w region kaspijski, do obszarów dzisiejszego Gobustanu, jednak Rzymowi ostatecznie nie udało się zakotwiczyć trwale na zachodnim wybrzeżu Morza Kaspijskiego.

OKRES ŚREDNIOWIECZA

Ten okres charakteryzuje się wysokim nasyceniem wydarzeń wojskowo-politycznych, spowodowanych dążeniem rywalizujących sił do rozciągnięcia kontroli nad kluczowymi szlakami handlowymi między Europą z jednej strony, a Chinami, Indiami i Azją Środkową z drugiej, które krzyżowały się w regionie kaspijskim. W związku z tym szczególnego znaczenia wojskowo-strategicznego i gospodarczego nabrało jedno z odgałęzień Szlaku Jedwabnego – Szlak Przykaspijski.

W okresie wczesnego średniowiecza ma miejsce brutalna walka dwóch potęg wojskowych – Hunów oraz imperium Sasanidów. W V-VI w., w okresie panowania królów sasanidzkich Ezdygerda II (438-457), Peroza (459-484), Kawada (488-531), a także Chosrowa I Anuszirwana (531-579), w Albanii Kaukaskiej wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego budowane są umocnienia obronne (fortyfikacje) maksymalnie dostosowane do krajobrazu. Te umocnienia znane są pod nazwami Twierdzy Gilgilczajskiej, Derbenckiej oraz Beszbarmackiej. Do panowania nad Przełęczą Derbencką, która znajdowała się w prowincji Czora, w ciągu kilku stuleci pretendowały Rzym i Parfia, Sasanidzki Iran i Bizancjum, kalifat arabski, Chazarowie i Złota Orda, państwo Seldżuków, Seferydów, Imperium Osmańskie, i wreszcie, Imperium Rosyjskie od czasów Piotra I. Derbent był ważnym punktem wypadowym do natarcia zarówno na Kaukaz Północny jak i Południowy i dalej do krajów Azji Przedniej, jak również przez Morze Kaspijskie do obszarów Azji Środkowej.

Pojawienie się pod koniec IV wieku nowej groźnej siły – zjednoczenia plemion koczowniczych – Hunów, która stwarzała realne zagrożenie dla Środkowego Wschodu, znacząco zwiększyło znaczenie Przełęczy Derbenckiej. Biorąc to pod uwagę, Sasanidzi dążyli ze wszystkich sił do kontroli nad Derbentem. Królowie sasanidzcy nieustannie utrzymywali w Derbencie duże garnizony wojskowe.

Od w.VI – do początku IX, ważne szlaki handlowe, łączące kraje Bliskiego Wschodu z Południowo-Wschodnią Europą, Dolnym Powołżem oraz Północnym Kaukazem przeniesione zostały do basenu Morza Kaspijskiego. Derbent w tym okresie był największym jego portem.

W okresie, kiedy dzisiejszy Azerbejdżan był częścią kalifatu arabskiego (od w.VII do pierwszej połowy IX), Arabowie zakłócili sprawną działalność handlowych szlaków Bizantyczyków, przekierowując wschodnie szlaki handlowe na Morze Kaspijskie. Wzięli oni wtedy pod swoją kontrolę cały szlak handlowy Morze Kaspijskie-Wołga, który do tego czasu znajdował się pod panowaniem Bizancjum. W tym samym czasie Chazarowie, rozgromieni przez Arabów, nie stanowili większego niebezpieczeństwa dla nowego szlaku handlowego (Morze Kaspijskie-Wołga), ponieważ wszystkie porty nad Morzem Kaspijskim znajdowały się w rękach Arabów.

Z pojawieniem się w wieku IX-X niezależnych azerskich państw feudalnych, a w szczególności wraz ze wzmocnieniem państwa Szirwanszachów (X-XIII w.), znacząco wzrosła rola miasta Baku. Znaczenie Baku stało się jeszcze większe po przeniesieniu tutaj stolicy państwa Szirwanszachów w wyniku szemachińskego trzęsienia ziemi 1192 roku. Właśnie w tym okresie Baku staje się dużym portem oraz ośrodkiem międzynarodowego handlu tranzytowego nad Morzem Kaspijskim. Ogólnie rzecz biorąc, w XI-XII w. i później handel światowy, łączący Azerbejdżan z Indiami i Chinami był realizowany przez szlak naziemny przez Azję Środkową i Iran oraz drogą północną, wzdłuż brzegu Morza Kaspijskiego obok Przełęczy Derbenckiej do kraju Chazarów i dalej.

Z tym okresem związane są konstrukcje i morskie wojskowo-fortyfikacyjne umocnienia w Debrente i na Abszeronie, i przede wszystkim w Baku, co podyktowane zostało koniecznością obrony wybrzeża od licznych najazdów wikingów i Rusinów (Rusów), rozpoczętych jeszcze od końca IX wieku.

Poczynając od IX wieku obecność Rusinów (Rusow) nad Morzem Kaspijskim stała się zjawiskiem codziennym. Do połowy X wieku pochody morskie Rusów podejmowane były celem handlu i tylko czasami nosiły charakter wypraw wojennych. Od połowy X wieku Rusowie zaczęli dążyć do mocnego utrwalenia się w zachodnich nadkaspijskich obszarach.

Pierwsza większa wyprawa Rusów odbyła się w 880 roku w kierunku Abeskunu. Następne wyprawy Rusów miały miejsce w r.909, 910, 912-913, 943-944, 987, 1030 oraz 1175 roku. W wyniku wielokrotnych zwycięstw nad Rusami, zostali wielokrotnie zostali oni zmuszeni do rezygnacji z wypraw łupieżczych na Szirwan.

Od końca XIII w. rosnącego znaczenia nabrał handel przez Morze Kaspijskie. W tym czasie pojawiają się tutaj Genueńczycy i Wenecjanie, których okręty żeglowały po Morzu Kaspijskim. Do tego czasu Europa Zachodnia miała już dość szczegółowe wiadomości o regionie kaspijskim i Azerbejdżanie. Te wiadomości zawarte są w pracach Wilhelma Rubrucka (1215-1270), Marco Polo (XIII w.), Clavicho, Contarini, Barbaro (XV w.), Pawła Jovia, Anthony Jenkinsona (XVI w.), A. Oleoria, Jana Streysa (XVII w.) i wielu innych.

W drugiej połowie XV w. Derbent jako port morski stracił na znaczeniu, natomiast w tym samym czasie Baku, jako rosnący port morski stał się jednym z ważniejszych. Podróżnik wenecki końca XV wieku Angionello nazywa Baku piękną zatoką nad Morzem Kaspijskim, która służący jako port dla Tebrizu.

Współczesny Angionellemu Donato de Leze zauważył, że Baku „to miasto, gdzie prowadzi się duże interesy”. Ogólnie rzecz biorąc, poczynając od połowy XV wieku, region kaspijski, przez który przechodziły główne szlaki handlowe karawanowe, łączące Indie, Chiny i Azję Środkową z basenem Morza Śródziemnego i Czarnego, a także Zatokę Perską z Powołżskimi chanatami i państwem moskiewskim, zaczyna odgrywać jedną z kluczowych ról w handlu międzynarodowym Azja-Europa, przy czym, ważniejszą rolę, od wieku XVI zaczyna pełnić w nim duży port nad Morzem Kaspijskim – Baku. Stąd na rynki światowe wywożono jedwab, sól, ropę naftową oraz szafran. Ropa przewożona była z Baku przez kupców gilanckich na Półwysep Mangyszłak, skąd karawanami kierowano ją do krajów środkowo-azjatyckich. Ropa bakińska wywożona była również przez ruskich kupców do Astrachania i dalej do krajów Europy Zachodniej.

Z pojawieniem się od połowy XV wieku potężnego Imperium Osmańskiego oraz silnych państw azerskich – Ak-Kojunłu, następnie zaś od początku XV w. – państwa Sefewidów, region kaspijski staje się jednym z kluczowych czynników w stosunkach między Azją a Europą, które w tamtym czasie miały charakter wojskowo-politycznego antagonizmu. Wstępując na drogę rozległych podbojów zarówno w Europie, jak również w Afryce Północnej i Azji, Imperium Osmańskie, opanowując porty handlowe we wschodnim Śródziemnomorzu, dążyło w drugiej połowie XVI wieku do umocnienia swojej pozycji w basenie Morza Kaspijskiego, co dałoby mu możliwość wejścia do współpracy bezpośredniej z sunnickimi (islamskimi) państwami środkowo-azjatyckimi oraz utworzenia z nimi wspólnego bloku przeciwko swemu głównemu rywalowi w regionie kaspijskim – szyickiemu państwu Sefewidów. W przypadku powodzenia Imperium Osmańskie mogłoby narzucić pełną kontrolę nad całym handlem między Azją a Europą.

Właśnie taki układ interesów był przyczyną osmano-sefewidzkich wojen w wieku XVI, i w szczególności, kampanii wojskowej 1578-1590, kiedy Imperium Osmańskiemu udało się okupować miasto Baku, gdy Turcy dążyli do utworzenia własnej floty na morzu Kaspijskim.

Ważnym czynnikiem politycznym stało się wzmocnienie roli Rosji w regionie kaspijskim, dzięki podbiciu chanatów – kazańskiego w r.1552 oraz astrachańskiego w 1556, w wyniku czego Rosja doszła do wybrzeża Morza Kaspijskiego oraz objęła pełną kontrolę nad wołżańsko-kaspijskim wodnym szlakiem handlowym. Ten fakt, oczywiście, zaniepokoił Imperium Osmańskie.

W międzyczasie w połowie XVI wieku, zapewniając sobie wolny dostęp do Morza Kaspijskiego, Rosja zaczyna stopniowo nasilać politykę ekspansji w regionie. W tym samym okresie zaczyna opanowywanie wołżańsko-kaspijskiego wodnego szlaku handlowego, który przechodził przez Europę Wschodnią (od morza Białego przez Północną Dwinę, Wołgę, morze Kaspijskie przez Azerbejdżan i Iran) do Indii. Ten szlak w XVII wieku staje się najbardziej opłacalną trasą w europejsko-azjatyckim handlu tranzytowym.

W średniowieczu na obszarze nadkaspijskim dość szeroko rozpowszechniło się piractwo. Przypadki pirackich ataków na statki na Morzu Kaspijskim szczególnie nasiliły się w XVI-XVII w. Przodowali w tym kozacy dońscy oraz terscy. Już od lat 30-ych XVII wieku zaczynają się regularne najazdy kozaków na konwoje kupieckich oraz „państwowych” statków oraz na ziemie nadkaspijskie. Kozacy dońscy oraz jaikscy plądrowali statki pod Derbentem, Baku i posiadłości na rzece Kura. Szczególnie wyróżnił się Stiepan Razin, który dotarł do południowego brzegu Morza Kaspijskiego i dokonał najazdów na Reszt, Ferchabad, Astrabad, na wyspę Sańgi-Bugań oraz półwysep Abszeron.

Podsumowując, można powiedzieć, że w ciągu IV-VII w. region kaspijski był obszarem potężnych fal najazdów z północy – licznych plemion tureckich (Hunów, Sabirów, Chazarów i in.), w IX-XI w. – Rusów (Rusinów), VII-VIII z zachodu – Arabów, w XI – ze wschodu – Seldżuków, w XIII – Mongołów, oraz wreszcie pod koniec XIV – hord Tamerlana. Należy podkreślić, że główne kierunki wielkich wędrówek ludności – pochodów plemion tureckich, Arabów, Seldżuków, Rusów, Mongołów, Złotoordyńców oraz Timurydów pokrywały się z kierunkami głównych światowych szlaków handlowych, w tym między innymi i nadkaspijskim oraz że objęcie kontroli nad nimi stanowiło jeden z głównych celów strategicznych.

OKRES XVIII-XIX w.

Na początku wieku XVIII region kaspijski, szczególnie Azerbejdżan staje się areną rywalizacji geopolitycznej na Bliskim oraz Środkowym Wschodzie, w którą obok Turcji oraz Iranu intensywnie zaangażowana była Rosja, Wielka Brytania oraz Francja. Nie mając w tym czasie wyjścia nad Morze Czarne, Rosja Piotra I dążyła do uzyskania kontroli nad Morzem Kaspijskim oraz obszarami nadkaspijskimi, co następnie miało służyć do przekierowania całego handlu europejsko-azjatyckiego z turecko-śródziemnomorskiego na bałtycko-kaspijski szlak.

Turcja z kolei, zagradzając drogę Rosji do Morza Czarnego, starała się przy pomocy Tatarów Krymskich i niektórych swoich zwolenników odciąć wołżańsko-kaspijski szlak handlowy, pozbawiając tym samym Rosję dostępu do rynków wschodnich. Do tego należy dodać, że już na początku XVIII wieku Rosja i Turcja zainteresowały się ropą bakińską jako surowcem strategicznym. Piotr I z właściwą mu twardością oraz uporem dążył do ustalonego celu. Jego wyprawę na Morze Kaspijskie poprzedziły liczne ekspedycje (A.B. Czerkaskiego (1714-1717), K.P. Werdena, F.I.Sojmonowa, W.A. Urusowa (1719-1720), misja dyplomatyczna A.P. Wołyńskiego do Iranu i Azerbejdżanu (1716-1718).

Przy przygotowaniu oraz w trakcie wyprawy nadkaspijskiej Piotr I starał się rozegrać „kartę ormiańską”, rozpatrując Ormian jako swoich sojuszników. Przy czym nacisk został położony na osiedlenie Ormian na obszarach nadkaspijskich, w tym również na terytorium Azerbejdżanu.

Pierwsza wyprawa Piotra I miała miejsce w roku 1722 i głównym celem tej kampanii było opanowanie Szemachy. Jednak w pierwszych dniach września 1722 Piotr I był zmuszony zawrócić.

Druga wyprawa Piotra I do Baku odbyła się w 1723 roku. Po niewielkich starciach 28 lipca 1723 wojska rosyjskie weszły do miasta. Zajęcie Baku przez Rosjan spowodowało silne niezadowolenie Turcji, która zamierzała sama to uczynić.

Wyniki wyprawy kaspijskiej Piotra I znalazły swoje odzwierciedlenie w Traktacie Stambulskim z 12 lipca 1724 r. Zgodnie z tym porozumieniem Turcja uznawała prawo Rosji do rozciągnięcia swej strefy wpływów na pozostałym obszarze Kaukazu Południowego i Azerbejdżanu. Po podpisaniu porozumienia Turcja zajęła praktycznie cały obszar Kaukazu Południowego oraz Azerbejdżanu z wyjątkiem terytoriów przybrzeżnych, które pozostały pod kontrolą Imperium Rosyjskiego.

W początku lat 20 XVIII wieku sytuacja w Azerbejdżanie oraz Iranie zasadniczo się zmieniła. W tym okresie do władzy w Iranie doszedł Nadir Kulichan Afszar, który wzmocnił władzę centralną oraz dążył do odrodzenia państwa Sefewidów w poprzednich granicach. Nieustępliwie żądał wycofania wojsk rosyjskich z obszarów nadkaspijskich. 21 stycznia 1732 roku w Reszcie zostało podpisane porozumienie pokojowe, zgodnie z którym Rosja zobowiązywała się zwrócić Iranowi wszystkie ziemie wzdłuż brzegu Morza Kaspijskiego do ujścia rzeki Kury pod warunkiem, że będą one pod władzą Iranu, który zadba o to, by nie dopuścić na te terytoria Turcji.

19 listopada 1735 roku pod Giandżą zostało podpisanie nowe porozumienie, zgodnie z którym wojska rosyjskie całkowicie wycofały się z nadkaspijskich terytoriów Azerbejdżanu – od ujścia rzeki Kury do Derbentu.

W latach 30-40 XVIII wieku nastąpiła wyraźna aktywizacja Wielkiej Brytanii w regionie kaspijskim. Prowokując konflikty między Iranem i Rosją, Wielka Brytania chciała zapewnić kupcom angielskim przewagę w basenie Morza Kaspijskiego. Celem ostatecznym miała być monopolizacja handlu na wołżańsko-kaspijskim szlaku wodnym, likwidacja związków politycznych Rosji z krajami Wschodu, stworzenie jednolitego systemu wzajemnie powiązanych kolonii brytyjskich od Morza Czarnego na zachodzie do granic Indii na wschodzie.

2 grudnia 1734 roku został zawarty brytyjsko-rosyjski układ handlowy, zgodnie z którym angielscy kupcy mogli handlować ze wschodem, wykorzystując tranzyt przez terytorium Rosji. Rosja zaś, mając przywilej handlu bezcłowego w Iranie była zainteresowana by kupiony w nadkaspijskich obszarach jedwab był dostarczany do Europy przez wodny szlak wołżańsko-kaspijski, a nie przez terytorium Turcji. Tym samym Rosja osłabiała gospodarcze pozycje swego rywala w regionie kaspijskim.

Dążąc do osłabienia pozycji Rosji na Południowym Kaukazie i obszarze nadkaspijskim, Anglicy szczególne znaczenie przydawali Azerbejdżanowi, który nęcił ich nie tylko tanimi źródłami surowców, między innymi jedwabiu i bawełny, koniecznymi dla angielskiego przemysłu tkackiego, ale także dogodnym wojskowo-strategicznym położeniem Abszeronu, a szczególnie Baku.

Z kolei, by zapobiec wzmocnieniu roli Wielkiej Brytanii w basenie Morza Kaspijskiego, wzrostowi irańskiego programu bodowy floty morskiej, i zagrożenia rosyjsko-wschodniemu handlowi, Rosja 23 listopada 1746 roku odmówiła wykonania art. 8 umowy handlowej z Wielką Brytanią. Tym samym zabroniono angielskim kupcom przejazdu do Iranu oraz przesyłania towarów przez terytorium Rosji.

Tak więc cel geopolityczny Wielkiej Brytanii – stworzenie wzajemnie powiązanych kolonii brytyjskich na północy od Oceanu Indyjskiego na południu i od Morza Czarnego na zachodzie do granic Indii na wschodzie poprzez wyparcie Rosji z regionu kaspijskiego - nie został osiągnięty. Odwrotnie, pozycja Rosji w tym regionie w drugiej połowie XVIII w. nieustannie rosła, co doprowadziło ostatecznie do ustanowienia jej hegemonii na początku XIX wieku. W znacznym stopniu dopomogły temu intensywne badania rosyjskich uczonych i topografów przeprowadzone w drugiej połowie XVIII w. w całym basenie Morza Kaspijskiego. Zostały wówczas przeprowadzone ekspedycje I.W. Tokmoczewa (1764-1765), S.G. Gmelina (1771-1774), M.I. Wojnowicza (1781-1782).

Za czasów panowania Katarzyny II Rosja znacząco wzmocniła politykę ekspansji na całym obszarze Kaukasko-Kaspijskim, umiejętnie wykorzystując animozje między różnymi azerbejdżańskimi chanami. Jednak w czasie panowania Pawła I rosyjskie wojska zostały wycofane poza granice Kaukazu Południowego, co stałe się w marcu 1797 roku.

W okresie rządów nowego imperatora Aleksandra I (1800-1825) polityka Rosji w regionie kaukasko-kaspijskim znowu się zaktywizowała i była skierowana na dokończenie dzieła rozpoczętego przez Piotra I i kontynuowanego przez Katarzynę II. W znacznym stopniu sprzyjały temu wojny między azerskimi chanami na przełomie XVIII i XIX wieku. Dodatkowo upadek gospodarczy także stwarzał sprzyjające warunki do realizacji dążeń okupacyjnych Rosji, Iranu i Turcji wobec tego regionu. Realizując swoją politykę, Rosja starała się przekształcić Morze Kaspijskie w swoje morze wewnętrzne. Z kolei Wielka Brytania i Francja, także mające własne interesy geopolityczne w tym regionie, z uwagą obserwowały działania Rosji, starając się wszelkimi sposobami przeszkodzić w realizacji jej planów podboju.

Przygotowując się do wojny z Iranem, Rosja szczególne znaczenie przywiązywała do panowania nad zachodnim wybrzeżem Morza Kaspijskiego. Po podbiciu przez Rosję w latach 1803-1805 chanatów: giandżyńskiego, karabaskiego, szekińskiego oraz szemachińskiego - droga do Baku była otwarta. Dopiero w 1806 roku rosyjska armia pod dowództwem generała Glazenapa, a potem także Bułgakowa zajęła Derbent (21 czerwca), a następnie Baku (3 października).

W międzyczasie Iran, po przegraniu wojny z Rosją, 12 października 1813 roku podpisał Układ Gulistański. Układ przewidywał, że do Imperium Rosyjskiego przechodziły terytoria azerbejdżańskich chanatów za wyjątkiem erewańskiego i nachiczewańskiego. Układ przewidywał wyłączność Rosji do posiadania floty wojskowej na Morzu Kaspijskim. Tak właśnie Rosja osiągnęła jeden z jej głównych swoich celów – dała początek swemu niepodzielnemu panowaniu na Morzu Kaspijskim, co dawało jej ogromne możliwości realizacji jej polityki ekspansji w całym regionie kaukasko-kaspijskim.

Za namową zachodnich państw, a w szczególności Wielkiej Brytanii, w lipcu 1826 roku armia irańska wtargnęła na terytorium Kaukazu Południowego. Rozpoczęła się druga wojna rosyjsko-irańska, w wyniku której Rosja przyłączyła jeszcze dwa pozostałe chanaty azerbejdżańskie – erewański i nachiczewański. Rosja jeszcze raz uzyskała potwierdzenie w art. 8 Układu Turkmenczajskiego z 10 lutego 1828 roku wyłącznego prawa do utrzymywania floty wojennej na Morzu Kaspijskim.

Tak więc cały XVIII i początek XIX wieku można scharakteryzować jako okres zażartej walki między Wielką Brytanią, Francją, Rosją, Turcją i Iranem o ustanowienie własnej kontroli nad całym basenem Morza Kaspijskiego, kluczem do której był Azerbejdżan. Właśnie kontrola nad zachodnim azerbejdżańskim nadbrzeżem Morza Kaspijskiego pozwoliła Rosji w ciągu dłuższego czasu być dominującą siła geopolityczną w całym regionie kaukasko-kaspijskim. To z kolei pozwoliło jej w ciągu dłuższej perspektywy czasowej panować nad bogatymi złożami ropy naftowej Baku, zakończyć do połowy XIX wieku ostateczny podbój Kaukazu, prowadzić politykę ekspansjonistyczną w Turkiestanie w latach 68-80 XIX wieku, tym samym realnie zagrażając interesom kolonialnym Wielkiej Brytanii na Środkowym Wschodzie.

OKRES XX WIEKU.

Na przełomie XIX-XX wieku ropa bakińska odegrała istotną rolę w rozwoju rosyjskiej wojennej floty morskiej. Już pod koniec XIX wieku statki Floty Kaspijskiej i Czarnomorskiej, a także rzecznej floty Rosji pracowały przy wydobyciu nafty bakińskiej.

Przestawienie się flot światowych, a w szczególności Wielkiej Brytanii, USA i Niemiec na paliwa płynne, na ropę, wpłynęło na aktywizację rządu rosyjskiego. W 1908 roku we wojennej flocie morskiej zastosowano po raz pierwszy silniki dieslowe produkowane przez fabrykę Nobla w Petersburgu, które pracowały na surowcu naftowym.

W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku bakińskie firmy wydobywcze kontynuowały dostawy ropy w wielkich ilościach dla marynarki wojennej Rosji.

W trakcie rewolucji irańskiej 1905-1911 Flota Kaspijska często wysadzała desanty dla ochrony rosyjskich poddanych, budynków celnych. Podobne desanty wykorzystane były również w trakcie rozruchów w 1911-1912 roku w Taszkiencie, Enzeli, Reszcie.

Stacjonująca w Baku Kaspijska Flota Wojenna nie uczestniczyła w aktywnych działaniach bojowych. W tamtych latach flota dostarczała na front kaspijski broń, amunicję oraz żywność. Choć działanie wojenne na Morzu Kaspijskim nie były prowadzone, to jednak istniały próby przeniknięcia do jego basenu przez państwa Sojuszu Trójstronnego. W 1915 roku w Niemczech istniał plan przerzutu łodzi podwodnych do Morza Kaspijskiego.

Z początkiem I wojny światowej zużycie ropy przez marynarkę wojenną Rosji radykalnie się zwiększyło. Jeśli w 1913 roku Flota Kaspijska otrzymywała 250 tysięcy pudów, to w 1914 roku prawie wszystkie dostawy benzyny, ropy, olejów dieslowych, paliwa i mazutu odbywały się pośrednictwem firmy „T-wo Braci Nobel” i już w 1916 roku zużycie ropy marynarki wojennej jeszcze bardziej wzrosło. Flota otrzymała 18 mln. pudów mazutu, i około 0,8 pudów różnego rodzaju produktów pochodnych ropy. Tylko od maja 1916 roku do maja 1917 roku Marynarka Wojenna Rosji otrzymała ponad 20 mln. pudów różnego rodzaju paliwa.

A więc zarówno w okresie przedwojennym, jak również w okresie I wojny światowej ropa bakińska zajmowała główną pozycję w bilansie paliwowym Marynarki Wojennej Rosji.

Po rewolucji lutowej w Rosji, w wyniku której został obalony 300-letnie panowanie Romanowów i utworzono Rząd Tymczasowy, Kaspijska Flota Wojskowa brała aktywny udział we wszystkich społeczno-politycznych wydarzeniach w Baku, a po rewolucji październikowej marynarze Kaspijskiej Floty podczas swego I Zjazdu (3 listopada 1917 roku) wsparli Radę Bakińską, która ogłosiła w mieście władzę sowiecką.

28 maja 1918 roku została ogłoszona Azerbejdżańska Republika Demokratyczno-Ludowa, pierwsza republika parlamentarna na muzułmańskim wschodzie. W tym okresie region kaspijski, a w szczególności zajmujący tu ważną pozycję strategiczną Azerbejdżan, staje się obiektem rywalizacji geopolitycznej wielkich potęg. Będąc jednym z ważnych czynników geopolitycznych całej przestrzeni euroazjatyckiej, region kaspijski zasadniczo wpływał na wydarzenia wojskowo-polityczne oraz na gospodarkę światową.

Początkiem tego procesu były ogromne kataklizmu społeczno-polityczne, które doprowadziły do wojny domowej na obszarze niegdyś ogromnego imperium. Te wydarzenia nie mogły nie dotknąć emancypujących się wówczas regionów, w tym również Azerbejdżanu. W warunkach trwającej I wojny światowej, walka geopolityczna między dwoma największymi blokami wojskowo-politycznymi, Ententą a państwami Osi o ustanowienie kontroli nad regionem kaspijskim oraz pojawienie się nowego, wrogiego obu blokom czynnika – Rosji Sowieckiej - zaczęła mieć charakter priorytetowy na Środkowym Wschodzie. Kluczem do osiągnięcia tego celu geopolitycznego był największy ośrodek przemysłowy Kaukazu – Baku, produkujący w przededniu wojny 75% rosyjskiej oraz 15% światowej ropy naftowej.

Zajęcie największego portu na Morzu Kaspijskim – Baku, otwierało szerokie perspektywy dla ustanowienia pełnej kontroli nad basenem Morza Kaspijskiego. Jednym z ważniejszych czynników wojskowo-politycznych było stacjonowanie Floty Kaspijskiej w Baku, a także przejście przez terytorium Azerbejdżanu głównych magistrali kolejowych, a także dróg szosowych, łączących wszystkie najważniejsze regionu Kaukazu Południowego z Północnym, kontrola nad którymi stwarzała poważne zagrożenie dezorganizacji całego układu gospodarczego nie tylko całego Kaukazu, ale również południa Rosji.

Na wiosnę 1918 roku na tle znaczącego osłabienia pozycji Rosji na Kaukazie Południowym rywalizujące między sobą Niemcy i Turcja z jednej strony oraz Wielka Brytania z drugiej, podejmowały znaczące wysiłki mające na celu usadowienie się w Baku i w regionie kaspijskim, realizując tym samym własne interesy geopolityczne.

Zaplanowana przez tureckie dowództwo wojskowe okupacja Władykaukazu i Baku z wyjściem do wybrzeża kaspijskiego poważnie sprzyjałaby zjednoczeniu pod egidą sułtańskiej Turcji wszystkich muzułmańskich narodów Kaukazu i Turkiestanu. Niemcy, z kolei, bardzo zazdrośnie odnosili się do planów wyjścia Turcji do zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego i zajęcia Baku. W plany rządu niemieckiego także wchodziło ustanowienie kontroli nad Baku oraz trasą naftową Batumi-Tyflis-Baku. Następnie Niemcy planowali przerzucić swoje siły do kontrolowanego przez Brytyjczyków portu Enzeli, potem zaś wtargnąć się do Iranu z wyjściem w rejonie Basry do Zatoki Perskiej, co stanowiłoby mocny cios w pozycję Wielkiej Brytanii na Środkowym Wschodzie.

Mimo to, że Niemcom pod koniec maja 1918 roku jednak udało się opanowanie Gruzji, jednak niewystarczające siły na Kaukazie oraz komplikacje na Froncie Zachodnim uniemożliwiły im wprowadzenie tych planów w życie.

W omawianym okresie głównym rywalem Niemiec i Turcji w regionie była Wielka Brytania. 23 grudnia 1917 roku w Paryżu została podpisana tajna brytyjsko-francuska konwencja, w myśl której Rosja została podzielona na „strefy działań”. Na brytyjską strefę składały się Don, Kaukaz i Turkiestan. Już w grudniu 1917 roku Wielka Brytania podjęła decyzję o wysłaniu do Baku i na Kaukaz Południowy wojsk interwencyjnych.

Z kolei, najwyższe dowództwo wojsk brytyjskich w Indii i Azji Środkowej rozpatrywało Baku jako klucz do Azji Środkowej i Bliskiego Wschodu i dążyło do niedopuszczenia niemieckich lub tureckich wojsk do ropy bakińskiej, i w ogóle do zachodniego wybrzeża Morza Kaspijskiego.

Dla realizacji tego planu na początku 1918 roku w zajętym przez Brytyjczyków Bagdadzie w warunkach tajnych została przygotowana ekspedycja wojskowa, znana jako „Densterville Forces”, od imienia jej dowódcy. Po zajęciu latem 1918 roku portu Enzeli, Brytyjczycy intensywnie przygotowywali się do wysadzenia swoich wojsk w Baku w przypadku sukcesu kampanii antybolszewickiej.

Ważne znaczenie Baku i całemu basenowi Morza Kaspijskiego przydawała także Rosja Sowiecka. W tym okresie sowiecka flota, stacjonująca w Astrachaniu kontrolowała tylko północną część Morza Kaspijskiego. Bardzo skomplikowana i trudna sytuacja wojskowo-polityczna nie pozwoliła Sowietom w lecie 1918 roku na udzielenie dostatecznie efektywnej pomocy swemu jedynemu sojusznikowi na Południowym Kaukazie – Komunie Bakińskiej.

Tymczasem, w czerwca-lipcu 1918 roku pod Kurdamirem, Karamarjamem, Mususli i Geokczajem trwały starcia między Kaukaską Armią Islamską a kierującą się na Tyflis Kaukaską Armią Sowiecką, która składała się w 70% z nacjonalistów ormiańskich.

1 sierpnia 1918 roku Baku przeszło w ręce sformowanego prze prawych eserów, mieńszewików oraz dasznakowców rządu koalicyjnego „Dyktatury Centrokaspija i Prezydium Tymczasowego Komitetu Wykonawczego Przedstawicieli Robotników i Żołnierzy”, które zaprosiło Brytyjczyków do obrony miasta obleganego przez Kaukaską Armię Islamską walczącą o niepodległość Azerbejdżanu.

4 sierpnia 1918 roku w Baku dokonała desantu kompania brytyjska. Jednocześnie inna kompania w sierpniu 1918 roku okupowała region zakaspijski. Tak więc, kontrola nad portem w Krasnowodsku i wszystkimi będącymi tam statkami przeszła w ręce Brytyjczyków. Oblężenie Baku przez Kaukaską Armię Islamską, rozpoczęte 30 lipca 1918 roku, trwało do połowy września 1918 roku. 14 września 1918 roku rozpoczął się szturm miasta. Wieczorem 14 września o 23.30 Brytyjczycy w pośpiechu ewakuowali się morzem z Baku do Enzeli, a w ślad za nimi uciekł i rząd „Dyktatury Centrokaspija” z resztkami swoich sił.

Rano 15 września do miasta weszła Kaukaska Armia Islamska, a 17 września z Giandży przybył azerbejdżański rząd narodowy.

Turcja, która poniosła klęskę w I wojnie światowej (tureckie wojska wchodziły w skład Kaukaskiej Islamskiej Armii) zgodnie z warunkami Mudrosskiego Układu Pokojowego od 30 października 1918 roku musiała niedługo wycofać własne wojska z kaukasko-kaspijskiego regionu, w tym również z Azerbejdżanu. 17 października 1918 roku w Baku ponownie wylądował batalion angielski pod dowództwem generała W. Thomsona, który dotarł tutaj drogą morską z Enzeli. Oprócz Baku, brytyjskie wojska zajęły Giandżę, Szuszę, Nachiczewań.

Dzięki zajęciu Baku, pozycje Brytyjczyków w regionie kaspijskim znacząco się umocniły. Ustanowienie kontroli nad trójkątem Baku-Krasnowodsk-Enzeli dawało im nadzieję, że będą mogli zapewnić panowanie na całym Morzu Kaspijskim oraz osiągnąć przewagę militarną. Takim sposobem zacięta rywalizacja między Wielką Brytanią, Niemcami, Turcją i Rosją o panowanie nad basenem Morza Kaspijskiego w 1918 roku zakończyła się znaczącym umocnieniem w roku 1919 pozycji Wielkiej Brytanii w tym regionie. Jednak już pod koniec sierpnia 1919 roku Brytyjczycy musieli zaprzestać swojej działalności na Południowym Kaukazie i obszarze kaspijskim oraz ewakuować wojska z tego regionu, również z Azerbejdżanu. Jednocześnie marynarka brytyjska przekazywała swoje uzbrojenie zwolennikom Denikina. Ta akcja Brytyjczyków mocno zaniepokoiła rząd Azerbejdżanu, który wiedział o planach Denikina dotyczących odrodzenia „jednej i niepodzielnej Rosji”.

Początek 1920 roku upłynął pod znakiem dużych zwycięstw Armii Sowieckiej na Froncie Południowym oraz Turkenstańskim. 6 lutego 1920 roku armia pod dowództwem Michaiła Frunze zajęła jeden z największych portów Morza Kaspijskiego – Krasnowodsk.

18 marca 1920 roku Wołżańsko-Kaspijska Flota miała za zadanie „opanowanie Morza Kaspijskiego celem szerokiego wykorzystania jego nadbrzeża”. 2 kwietnia siły tej Floty stanęły przed już zajętym przez Sowiecką XI Armię Port-Pietrowskiem, skąd zostały skierowane do Fortu Aleksandrowskiego, który w krótkim czasie skapitulował. Te niepowodzenia zmusiły białogwardzistów do przeniesienia swojej floty do Enzeli pod obronę Anglików.

W międzyczasie dowództwo sowieckiego Frontu Kaukaskiego już na wiosnę 1920 roku przystąpiło do przygotowania do wtargnięcia do Azerbejdżanu. 1 maja do Zatoki Bakińskiej wpłynęły okręty Wołżańsko-Kaspijskiej Floty Wojennej, a 3 i 4 maja wysadzono desant marynarzy w Lenkoranie i Astarze, tym samym cały wybrzeże kaspijskie Azerbejdżanu znalazło się pod kontrolą Wołżańsko-Kaspijskiej Floty Wojennej.

Po sowietyzacji Azerbejdżanu już 7 maja 1920 r., zgodnie z postanowieniami Azrewkomu „formująca się Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona oraz Czerwona Flota Republiki Azerbejdżan” zostały podporządkowane „pod względem operacyjnym, administracyjnym, organizacyjnym, a także zaopatrzenia”, dowództwu XI Armii sowieckiej oraz Wołżańsko-Kaspijskiej Floty, a Baku stało się główną sowiecką morską bazą militarną na Morzu Kaspijskim.

18 maja 1920 roku azerbejdżańska flota sowiecka wzięła udział w słynnej Operacji Enzelińskiej. Potrzeba operacji była podyktowana faktem, że denikinowcom udało się wiosną 1920 roku przerzucić większość statków swojej floty do irańskiego portu Enzeli, który w tym czasie był zajęty przez Brytyjczyków.

Zająwszy pozycje u wejścia do portu Enzeli dowództwo sowieckie wystosowało ultimatum wobec głównodowodzącego garnizonu miasta brytyjskiego generała Champaigne z żądaniem niezwłocznego poddania się miasta. Żądanie uzasadniono tym, że w Enzeli znajdują się porwane przez białogwardzistów rosyjskie statki oraz majątek wojenny.

Widząc beznadziejność sytuacji, Brytyjczycy przyjęli ultimatum dowództwa radzieckiego. Jako trofea zostały zarekwirowane 23 statki.Tym akcentem zakończyła się wojskowo-polityczna walka o panowanie nad Morzem Kaspijskim. Operacja Enzelińska miała nie tylko ogromne znaczenie wojskowo-polityczne, ale również międzynarodowe. Wizerunek potęgi militarnej Imperium Brytyjskiego na Środkowym Wschodzie został mocno nadszarpnięty, a skutki tego dawały o sobie znać długo potem.

Od końca 1920 roku dla zapewnienia wpływu politycznego Rosji Sowieckiej na nadkaspijskie regiony Iranu w porcie Enzeli nieprzerwanie patrolowały krążowniki oraz kanonierki Marynarki Kaspijskiej.

Jednym z najbardziej palących problemów było uregulowanie stosunków wzajemnych między Sowietami a Iranem w sferze statusu międzynarodowego i prawnego Morza Kaspijskiego. Właśnie temu służył szereg porozumień sowiecko-irańskich zawartych w latach 20 i po początek 40-ych. Układ z 26 lutego 1920 roku określił podstawowe zasady współpracy między Rosją Sowiecką a Iranem. Ten układ uchylił postanowienia Układu Turkmenczajskiego 1828 roku, w myśl którego tylko Rosja miała prawo utrzymywać flotę wojskową na Morzu Kaspijskim. W art. 11 Układu zapewniono prawo obu państw „do równego wykorzystania prawa do swobodnej żeglugi na Morzu Kaspijskim pod własną banderą”. By zapewnić bezpieczeństwo stron, art. 7 Układu przewidywał, że w składzie załogi statków irańskich nie powinny znajdować się „...obywatele państw trzecich wykorzystujące swoją obecność we flocie perskiej dla realizacji wrogich wobec Rosji celach”. Władze sowieckie zastrzegły prawo żądania wydalenia osób trzecich ze składu załogi statków irańskich. Strony umówiły się co do niedopuszczenia tworzenia na ich terytoriach organizacji, mających za cel walkę przeciwko Iranowi lub Rosji, albo przeciwko ich sojusznikom, a także zabraniano werbowania na ich terytorium osób w szeregi armii lub sił zbrojnych takich organizacji. Żadna ze stron nie powinna był wwozić na terytorium drugiej, lub przewozić przez nią nic, co mogłoby być wykorzystane przeciwko drugiej stronie. Układ zobowiązywał także obie strony do niedopuszczenia wszelkimi możliwymi środkami do przebywania na ich terytorium wojsk lub sił zbrojnych dowolnego trzeciego państwa, obecność których stwarzałaby zagrożenia dla granic strony przeciwnej.

Zgodnie z sowiecko-irańskim porozumieniem o handlu i żegludze z 1940 roku, strony umówiły się, że zgodnie z zasadami sowiecko-irańskiego układu z 1921 r. na Morzu Kaspijskim mogą znajdować się okręty wojenne, należące do Związku Sowieckiego i Iranu, a także obywatele, statki handlowe oraz organizacje transportowe, odpowiednio pod banderą ZSRS oraz Iranu. Prawo łowienia ryb posiadali wyłącznie obywatele sowieccy i irańscy na całym obszarze morza, z wyjątkiem 10-milowej strefy przybrzeżnej, gdzie każda ze stron zachowała prawo łowienia ryb wyłącznie dla swoich obywateli.

Inne rodzaje wydobywania surowców ZSRS i Iran mogły realizować wyłącznie w swoich wodach. Bogactwa szelfu kontynentalnego mogły należeć do każdej ze stron w granicach rejonów morskich, przylegających do brzegów odpowiednich państw.

Ogólnie rzecz biorąc, choć nie zostały zawarte bezpośrednie regulacje o zasadach żeglugi okrętów wojennych na Morzu Kaspijskim oraz przelotów nad nim, jednak praktyka dwustronna ustaliła, że zarówno irańskie jak i sowieckie okręty i pojazdy latające nie przekroczą linii Astara-Gasan Kuli, łączącej punkty wyjścia granicy państwowej do brzegów Morza Kaspijskiego.

Tak więc, w myśl tych wszystkich umów i porozumień, Morze Kaspijskie było morzem sowieckim i irańskim, a biorąc pod uwagę realia tamtego okresu było w praktyce „rosyjskim wewnętrznym jeziorem”.

Z początkiem II wojny światowej region kaspijski, a w szczególności Bakiński Okręg Przemysłowy, dodatkowo zyskał na znaczeniu strategicznym dla walczących stron – państw Osi, i przede wszystkim Niemiec, z jednej strony, oraz jej podstawowych przeciwników – Wielkiej Brytanii i Francji, z drugiej. Specyfika sytuacji polegała na tym, że jeśli Niemcy dążyli do zajęcia w całości kaukaskich okręgów przemysłowo-naftowych, przede wszystkim bakińskiego, to Alianci dążyli przy wykorzystaniu wszystkich środków, również bombardowań, by nie dopuścić do tego. Opanowanie ropy bakińskiej pozwoliłoby dowództwu niemieckiemu zapewnić paliwo dla swoich jednostek zmotoryzowanych, i otworzyłoby możliwości marszu ku krajom Bliskiego i Środkowego Wschodu, aż do Indii.

Planując wtargnięcie do regionu kaukasko-kaspijskiego Niemcy duże nadzieje pokładały w Iranie, gdzie do tego czasu znacząco zaktywizowała się niemiecka „piąta kolumna”.

Po zakończeniu II wojny światowej, w warunkach walki dwóch bloków – NATO i Układu Warszawskiego, w walce geopolityczne o wpływy w regionie kaspijskim nastąpiła przerwa historyczna, aż do znaczących wydarzeń lat 1990-ych.

OKRES WSPÓŁCZESNY

Ukształtowanie się na początku lat 90-ych w wyniku rozpadu Związku Sowieckiego, niepodległych państw na Południowym Kaukazie i w Azji Środkowej, i wzmożona aktywność Zachodu na całej przestrzeni euroazjatyckiej doprowadziły do radykalnego przewartościowania istniejących realiów związanych z Morzem Kaspijskim. Kluczową kwestią w tej rywalizacji stał się problem określenia międzynarodowego statusu Morza Kaspijskiego, poszczególne części wybrzeża którego należały do Rosji, Azerbejdżanu, Islamskiej Republiki Iranu, Turkmenii i Kazachstanu.

Broniąc swoich geopolitycznych oraz gospodarczych interesów, państwa nadkaspijskie, a wraz z nimi i wiele wysokorozwiniętych państw świata włączyły się w skomplikowany proces podziału Morza Kaspijskiego na strefy wpływów. USA oraz Europa Zachodnia widzą w ropie kaspijskiej dodatkowe źródło energii, które można będzie wykorzystać w przypadku, gdy zagrożona będzie dostawa tego surowca z krajów Zatoki Perskiej. Jest to jedyny sposób na stworzenie alternatywy Zatoce Perskiej.

Innym, nie mniej ważnym czynnikiem geopolitycznym jest problem wyboru tras przerzutowych ropy naftowej i gazu, wydobywanych na Morzu Kaspijskim głównie przez rosyjskie i zachodnie korporacje. Ten problem dotyczy interesów USA, Wielkiej Brytanii, Turcji i wielu innych krajów. Stany Zjednoczone aktywnie sprzyjają utworzeniu korytarza transportowego „Wschód-Zachód” celem którego ma być eksport zasobów ropy naftowej...

Natik Aga Ami ogły ALIJEW (ur.1947) Prezes Zarządu SOCAR Państwowej Kompanii Naftowej Republiki Azerbejdżan. Kandydat nauk geologiczno-mineralogicznych, autor licznych prac naukowych związanych z rozwojem przemysłu naftowego, uczestnik wielu międzynarodowych sympozjów i konferencji. Członek Wschodniej Międzynarodowej Akademii Naftowej. Karierę zawodową rozpoczynał jako naczelnik wydziału geologii Morskiej Izby Poszukiwań Geologicznych, zajmował szereg stanowisk w strukturach władzy sektora naftowego Azerbejdżanu. Od 1963 r. Prezes Zarządu SOCAR. Żonaty. ma syna. Włada językami angielskim, tureckim i rosyjskim

Mammad Alekper oglu MIRZOYEV (ur.1937) W 1960 r. ukończył wydział geologiczno-poszukiwawczy Azerbejdżańskiego Instytutu Chemii Nafty. Brał udział w turkmeńskiej ekspedycji poszukiwawczej na pustyni Karakum, oraz w opracowaniu map geologicznych morskiego dna w rejonie archipelagu Apszerońskiego i Bakińskiego. W latach 1982-89 kierował wierceniami przy odkryciu złóż Azeri, Czirag i Guanashli.Od 1999 r. jest szefem centrum prasowego SOCAR, a w 2003 r. otrzymał dyplom doktora i profesora Międzynarodowej Ekoenergetycznej Akademii. Autorem 20 opracowań naukowych oraz blisko 1400 publikacji gazetowych i wielu książek. Laureat nagrody Złotego Pióra Związku Dziennikarzy Azerbejdżanu, wielu nagród krajowych i zagranicznych, oraz członek kolegium redakcyjnego opiniotwórczej gazety WYSZKA.