1-2 / 2005 - strona startowa

Kasa im. Józefa Mianowskiego

Władysław FINDEISEN

Kasa im. Józefa Mianowskiego została założona w Warszawie w 1881 roku, wówczas pod zaborem rosyjskim, dla ratowania duchowego dorobku narodu, szczególnie zaś dla wspierania działalności naukowej. Inicjatorami Kasy byli wychowankowie warszawskiej Szkoły Głównej, zlikwidowanej przez carat w roku 1869, koledzy i słuchacze jej rektora Józefa Mianowskiego (1804-1879), profesora medycyny, lekarza – społecznika, patrioty, obrońcy młodzieży zsyłanej po Powstaniu Styczniowym na Sybir. W gronie założycieli znaleźli się m.in. Tytus Chałubiński, Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus i inni luminarze literatury, nauki i sztuki.

Na przełomie XIX i XX wieku Kasa Mianowskiego była najważniejszą polską instytucją wspomagającą badania i wydawnictwa naukowe. Swój rozkwit zawdzięczała wielkiej ofiarności społecznej i różnorakim zapisom; najważniejszy okazał się udział w spadku po zmarłym w 1904 roku w Baku polskim inżynierze górniczym Witoldzie Zglenickim, w którego testamencie znalazł się między innymi ustęp następującej treści: „Dochód z połowy działki gruntu, wydzielonej mnie oraz Aleksandrowi Benkendorfowi [.....] zapisuję Kasie imienia Mianowskiego w Warszawie pod warunkiem, żeby Kasa praw swoich do tych dochodów nie sprzedawała, lecz użytkowała z nich, w miarę ich otrzymywania, na wieczne czasy”.

W okresie do pierwszej wojny światowej Kasa Mianowskiego otrzymywała zapisane przez W. Zglenickiego dochody, początkowo niewielkie – kilka tysięcy rubli rocznie – a potem bardzo znaczne, rzędu kilkuset tysięcy rubli w roku; działo się to za pośrednictwem Towarzystwa Kaspijsko – Czarnomorskiego przemysłu i handlu naftowego.

W czasach Drugiej Rzeczpospolitej Kasa Mianowskiego działała jako „instytut popierania nauki” i rozwijała szeroką działalność:

–  wspomagała publikowanie dzieł naukowych i podręczników,

–  dawała zapomogi na studia i wyjazdy naukowe,

–  przyznawała stypendia na prace badawcze,

–  wspierała finansowo inne instytucje naukowe, m.in. Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Towarzystwo Przyjaciół Nauk we Lwowie, Poznaniu i Wilnie, Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego w Warszawie,

–  organizowała konferencje, zjazdy i konkursy naukowe, fundowała nagrody.

Dzięki inicjatywie i finansowej pomocy udzielanej przez Kasę ukazały się w okresie między pierwszą a drugą wojną światową wielotomowe pomnikowe wydawnictwa i serie książek oraz powstały i wychodziły czołowe czasopisma naukowe. Dar (w 1922 r.) od warszawskiego szewca i prawnika Stanisława Hiszpańskiego, dwa domy i rozległa parcela nad Świdrem koło Otwocka, „Mądralin”, stał się jeszcze w latach dwudziestych domem pracy twórczej, gdzie powstało niejedno dzieło autorskie, a młodzi adepci nauki – za niską opłatą – znajdowali schronienie i utrzymanie w okresie poprzedzającym obronę pracy doktorskiej czy habilitację.

Z apelem o popieranie działalności Kasy Mianowskiego zwrócił się do społeczeństwa Stefan Żeromski w broszurze wydanej w r. 1924. Liczba członków Kasy wzrosła wówczas do dwóch tysięcy, a do sponsorów jej działalności przyłączyło się Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

W okresie drugiej wojny światowej Kasa zeszła do podziemia: rozprowadzała za grosze swoje wydawnictwa uczestnikom tajnego nauczania, udzielała zasiłków pracownikom naukowym, nie wyłączając tych, którzy znaleźli się w więzieniach lub obozach. W ten sposób Kasa Mianowskiego przyczyniała się do tego, że w czasie okupacji nie zamarło w Polsce życie naukowe, odbywały się obrony doktoratów i habilitacje, funkcjonowały wyższe uczelnie, tysiące dziewcząt i chłopców kształciły się na tajnych kompletach i przystępowały do egzaminu dojrzałości.

W czasie Powstania Warszawskiego i bezpośrednio po nim uległ zniszczeniu prawie cały majątek materialny Kasy, tym niemniej już w sierpniu 1945 r. Kasa wznowiła swą jawną działalność w takim zakresie, na jaki pozwalały ograniczone środki finansowe. W 1951 r. zagrożona likwidacją Kasa Mianowskiego połączyła się z Towarzystwem Naukowym Warszawskim, a wkrótce potem wraz z tym Towarzystwem oraz Polską Akademią Umiejętności została ostatecznie usunięta ze sceny naukowej.

Dopiero w roku 1991, po czterdziestoletniej przymusowej przerwie, Kasa Mianowskiego mogła zostać reaktywowana, przyjmując prawną formułę fundacji. W tym nowym okresie, do dnia dzisiejszego, główną dziedziną działalności Kasy stało się przyznawanie stypendiów na staże naukowe w polskich uczelniach i instytucjach badawczych osobom z zagranicy, szczególnie z krajów ościennych – z Białorusi, Litwy, Rosji i Ukrainy. Do roku 2004 włącznie udzielono około 1000 takich stypendiów, a ich sponsorami były głównie Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej i Fundacja im. Stefana Batorego. Stypendia Kasy Mianowskiego mają duże znaczenie nie tylko dla badań naukowych oraz dla rozwoju korzystających z nich osób – przyczyniają się one także do lepszego wzajemnego poznania i zrozumienia między narodami. Pośród stypendystów znajdują się nieraz naukowcy Polacy lub polskiego pochodzenia, o korzeniach sięgających nawet XIX wieku, ale przede wszystkim rodowici Białorusini, Litwini, Rosjanie, Ukraińcy i przedstawiciele innych krajów i narodowości. Mogą oni nie tylko poznawać polskie uczelnie, instytuty, laboratoria, archiwa i biblioteki, lecz także zetknąć się z polską kulturą i życiem codziennym. W latach 1994-2004 goszczono stypendystów z 25 różnych państw.

Bogaty przedwojenny zakres działalności wydawniczej Kasy Mianowskiego jest obecnie bardzo zmniejszony, z powodu braku środków. W istocie udaje się kontynuować tylko rozpoczęty w 1918 roku rocznik „Nauka Polska – jej potrzeby, organizacja i rozwój” oraz wspomagać publikacje bardzo nielicznych książek z zakresu nauki i kultury. Na realizację czeka program wydawania na płytach CD dawnych dzieł leksykalnych, dostępnych obecnie tylko w bibliotekach.

Struktura organizacyjna Kasy Mianowskiego po roku 1991 jest zbliżona do przedwojennej: organem zarządzającym jest 9-osobowy Komitet, wybierany przez Radę Naukową Kasy Mianowskiego, która składa się z delegatów desygnowanych przez piętnaście najważniejszych polskich uczelni i korporacji naukowych. Rada ta sprawuje nadzór nad działalnością merytoryczną Kasy, przez co staje się ona poddana kontroli i osądowi szerszego środowiska naukowego. W bieżącej kadencji władz Kasy Mianowskiego przewodniczącym Rady Naukowej jest delegat Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Jerzy Wyrozumski, prezesem Komitetu prof. Władysław Findeisen (Politechnika Warszawska), wiceprezesem prof. Jerzy Pelc (Uniwersytet Warszawski). Dalsze szczegóły można znaleźć na stronie internetowej www.mianowski.waw.pl.

We wrześniu 2004 r. Kasa Mianowskiego została przez sąd rejestrowy uznana za organizację pożytku publicznego (KRS 0000050302), co nakłada na nią określone obowiązki i ograniczenia, ale także przywileje: do najważniejszych należy możliwość, dla każdego płatnika podatku od osób fizycznych (tzw. PIT), zmniejszenia swego podatku o kwotę przeznaczoną dla Kasy Mianowskiego w wysokości 1% pierwotnie należnego podatku. Odpisy takie, a także inne darowizny dla Kasy Mianowskiego prosimy kierować na adres: Kasa im. Józefa Mianowskiego - Fundacja Popierania Nauki, 00-330 Warszawa, Nowy Świat 72, konto bankowe 30 1240 1024 1111 0000 0267 9992.

Władysław Findeisen (ur. 1926) Prezes Kasy im. Józefa Mianowskiego, jest emerytowany profesor Politechniki Warszawskiej, członek Polskiej Akademii Nauk i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W przeszłości był rektorem swojej uczelni (1981-85), przewodniczącym Prymasowskiej Rady Społecznej (1986-90), senatorem RP (1989-93), wiceprezesem PAN (1990-92). Jest autorem kilku książek i około 100 publikacji naukowych z dziedziny automatyki, doktorem honoris causa City University w Londynie, Politechniki Warszawskiej i Gdańskiej oraz Technische Universitaet Ilmenau.