1-2 / 2005 - strona startowa

Pamięci pionierów polskiego przemysłu naftowego

W minione 60-lecie śmierci Jerzego Strzetelskiego geologa i przemysłowca naftowego /1874 – 1943/

Ryszard A. Strzetelski

Jerzy Strzetelski, mój stryj, urodził się 11 listopada 1874 roku w rodzinie szlacheckiej h. Niezgoda, w Uściu Zielonym nad Dniestrem, jako drugi syn z siedmiorga rodzeństwa. Ojcem Jerzego był Artur, powstaniec 1863 roku, absolwent Wyższej Szkoły Rolniczej w Dublanach, a matką Maria Z Mossoczych z pochodzenia Węgierka.

Naukę szkolną rozpoczął w Stanisławowie a ukończył w Drohobyczu zaś maturę złożył w gimnazjum w Samborze w 1895 r. Po ukończeniu kursu technicznego w Krajowej Szkole Wiertniczej w Wietrznie rozpoczął w 1896 r. studia górnicze w Akademii Górniczej Leoben, a drugi egzamin państwowy złożył w 1899 r. w Akademii Górniczej w Przybramie, uzyskując dyplom inżyniera górniczego. Praktykę górniczą odbył w kopalniach węgla kamiennego na Śląsku i wosku w Kałuszu, wiertniczą w Borysławiu. Od lipca 1900 r. był kierownikiem ruchu na kopalni naftowej firmy „Pinder i Ska” w Zmiennicy-Turzepole.

W 1901 r. wyjechał do Rosji, gdzie z ramienia firmy „Bracia Nobel” prowadził badania geologiczne, na Kaukazie: w Baku, zagłębiu Donieckim, na polach naftowych w Grozny i Szubanach na półwyspie Apszerońskim, a także w Binogadach i Chardałamie. Odkrycia złóż naftowych w Groznym, a z tych największego złoża Nowogroznienskoje nomen omen przyniosły Jerzemu znanemu w tamtejszych kołach towarzyskich jako Georges, a wśród przyjaciół „Georgie” rozgłos i powodzenie. W ciągu 15 lat przedrewolucyjnych stał się właścicielem i udziałowcem szeregu kopalń naftowych na Przedkaukaziu; jego majątek liczył kilka milionów rubli w złocie. W czasie pobytu w Rosji, Jerzy nawiązał trwałe znajomości i przyjaźnie między innymi także z przebywającymi tam Polakami. Wśród nich cieszył się ogromnym wzięciem, znany już ze swego pisarstwa Antoni Ossendowski. W kręgach jego towarzystwa byli też polscy geolodzy Karol Bohdanowicz i Stefan Czarnocki. Późniejszy czołowy geolog radziecki J. M. Gubkin praktykował u Jerzego. Ludzi tych łączył duch przygody i ryzyka a zarazem romantycznej fantazji, wiarygodnych sobie swą rzetelną, ciężką pracą. Względy płci pięknej odgrywały w tym środowisku nadrzędną rolę. Nawet w ścisłym towarzystwie męskim nierozważne uchybienie czci kobiecej mogło się skończyć dla śmiałka pozwaniem w jej obronie. Takim mirem obrońcy cieszył się Dżordżi. Tym większym zaskoczeniem dla dam stała się obrona Jerzego kobiet z półświadka kiedy w swej ripoście zacnym damom wyjaśnił: „la prostituee avant tout et toujours est une femme et peut etre meme une femme honnete, parce que c’est elle qui a toujours la bonne chance devenir une dame, tendis que le dame ne peut e’tre qu’une garce”. Spotkała się z ogólną aprobatą, a szczególnie pań, co przysporzyło Jerzemu powodzenia.

W roku 1917 Jerzy Strzetelski został aresztowany przez bolszewików z grupą innych Polaków – więziony był w Groznym, Baku, w Moskwie na Butyrkach skąd wywieziony do uralskiego łagru cudem ocalał z masowej egzekucji.

Po licznych perypetiach samotnego uciekiniera, potem interwencjach Ambasady Polskiej w Moskwie, dotarł do kraju dopiero w połowie 1921 r. Stratą całego dorobku naukowego i majątku łącznie z bezcennymi zbiorami wschodnich dywanów i starożytności oraz artystycznej broni, której był kolekcjonerem okupił, jak mawiał, największy skarb prawdziwą przyjaźń i własne życie.

Mimo doznanych przeżyć, zachował szczególny sentyment dla niezależnego i pełnego przygód życia w surowych warunkach wspaniale dzikiego swym pięknem Kaukazu.

Po powrocie z Rosji do Polski założył prywatne Biuro Geologiczne w Jaśle. Podjął rekonesansowe badania geologiczne w Albanii, Grecji i we Włoszech; sprawozdania z tych badań ogłosił w „Słowie Polskim” w 1922 i 1923 roku. W roku 1924 rozpoczął na zlecenie Okręgowego Urzędu Górniczego w Jaśle badania geologiczne regionu krośnieńsko-jasielskiego, które okazały się swymi wynikami, doniosłymi dla rozwoju rodzimego górnictwa naftowego. W 1929 r. opublikował pierwszą monografię p.t. „Jasielskie zagłębie naftowe” cz. I, a późniejszy, rozszerzony o nowe wyniki rękopis cz. II zaginął w czasie okupacji niemieckiej. Syntetyczne ujęcie geologii stosowanej z oceną prognoz poszukiwawczych po upływnie ponad pięćdziesięciu lat zachowało swoją aktualność. Ówczesna sytuacja gospodarcza niepodległego państwa polskiego nie sprzyjała rozwojowi górnictwa naftowego, które prawie w 75 % należało do obcego kapitału lub było przez obcy kapitał kontrolowane. J. Strzetelski wierny swej patriotycznej idei pracy dla własnego państwa, wspólnie z przyjaciółmi L. Szeraucem i M. Starowiejskim podjęli niestrudzoną walkę na rzecz odzyskiwania polskości przemysłu naftowego. Dali temu wyraz w serii artykułów p.t. „Tragedia polskiego przemysłu naftowego”. Jerzy dopomógł L. Szeraucowi, Zawadzkiemu i St. Wegnerowi wydostać się z Rosji. Należeli oni do tej samej grupy pionierów polskiego przemysłu naftowego, którzy zdobywali ostrogi górnictwa w dziewiczych warunkach przedrewolucyjnej Rosji.

Będąc autorem idei geologicznego rozpoznania środkowej i wschodniej części Karpat, J. Strzetelski pierwszy wskazał na wartość przemysłową zagłębia jasielsko-sanockiego. Był także jednym z pierwszych geologów, który podał interpretację budowy geologiczno-złożowej jednostek tektonicznych tej części Karpat. Był także autorem uznanej koncepcji odmienności stylu budowy geologiczno-tektonicznej Karpat od stylu tektonicznej budowy Alp.

Jego autorstwa było memorandum nowej reformy prawa naftowego w Polsce, gdyż stosowane wówczas było adaptacją prawa austryjackiego.

Począwszy od roku 1924 Jerzy Strzetelski prowadził badania geologiczne w Rumunii w zagłębiu Ploesti dla Towarzystwa Handlowo-Przemysłowego „Cometa” w Bukareszcie. Jego weryfikacja geologii zagłębia Ploesti przyniosła odkrycia nowych złóż.

Na pierwszym międzynarodowym Kongresie Wiertniczym w Bukareszcie w 1925 roku wygłosił referat na temat budowy i występowania fałdów diapirowych oraz sytuacji i historii górnictwa naftowego w Rosji.

Jerzy dzięki swym osiągnięciom odkrywczym nowych złóż naftowych wpisał się na listę czołowych geologów powojennej Europy jako przedstawiciel nowej myśli naukowo-technicznej młodego państwa polskiego. Owocem tego były kontrakty na prace geologiczne zawarte ze spółką belgijską i konsorcjum szwedzkim.

Z Jerzym Strzetelskim współpracowali wyróżniający się już w przemyśle naftowym polskim tacy specjaliści jak K. Helcel, H. Ortyński, B. Trześniowski, Z. Zwoliński, B. Morawski, J. Obtułowicz, St. Wegner. W.O. Wyszyński, T. Tołwiński, J, Zwierzycki, St. Zuber i inni.

W 1931 roku Jerzy został konsultantem państwowego Towarzystwa Naftowego „Polmin”, które w Polsce międzywojennej prowadziło badania geologiczne na obszarze Karpat i ich przedgórza oraz podjęło się zadania wykupywania naftowych pól górniczych i kopalń od zagranicznych właścicieli. W szeregu ekspertyz dla tej firmy wskazywał na wartości poszukiwawcze miocenu przedgórza Karpat, szczególnie obiecującego dla występowania złóż gazu.

Był też autoryzowanym inżynierem górniczym przy Okręgowym Urzędzie Górniczym w Jaśle.

Z końcem 1932 r. z ramienia koncernu angielsko-włoskiego kierował ekspedycją poszukiwawczą ropy i gazu w Iraku. W 1934 r. na zlecenie „Polminu” opracował zachodnią część zagłębia jasielskiego oraz część Karpat polsko-rumuńskich, a w 1935 r. wschodnie przedłużenie strefy jasielsko-krośnieńskiej koło Osławy i Lipia.

W latach 1935-1937 wspólnie ze swym wychowankiem Hilarym Ortyńskim, absolwentem AGH w Krakowei /późniejszym naczelnym geologiem francuskiej firmy SN REPAL w Algierii odznaczonym odznaczonym Legią Honorową/ prowadził badania geologiczne dla koncernu Anglo-Iraq Petroleum /IPC/ w Iraku i Syrii. Efektem ich prac były odkrycia dużych złóż ropy naftowej i gazu w Iraku i środkowej Syrii od Nebek do Palmiry – obszar Djebel ech Chargi, który jest do dziś eksploatowany. Anglicy, powierzając J. Strzetelskiemu kierownictwo ekspedycji poszukiwawczej, dali dowód uznania i wyróżnienia geologa polskiego, co w ich obyczajowości jest sprawą rzadką.

W okresie międzywojennym J. Strzetelski był właścicielem i udziałowcem szeregu kopalń ropy naftowej w zagłębiu jasielsko-sanockim. W 1937 r. został powołany na członka Kuratorium Karpackiego Instytutu Geologiczno-Naftowego w Borysławiu.

Wyniki swych badań i prac geologicznych opisał w publikacjach polskich i zagranicznych, drukowanych m.in. w czasopismach „Przemysł naftowy”, „Nafta”, „Statystyka i Geologia Naftowa”, „Internationale Zeitschrieft fuer Bohrtechnik” i innych oryginalnych wydaniach branżowych.

W swoim testamencie ustanowił fundację stypendialną imienia Jerzego Strzetelskiego z siedzibą w Jaśle. Miało to być roczne stypendium przyznawane niezamożnym studentom studiującym w Polsce i za granicą inżynierię górniczą, geologię lub chemię, wykazującym odpowiednie kwalifikacje i wartości etyczno-moralne.

Z powodu wojny i powojennych zmian ustrojowych w Polsce, fundacja nie mogła wejść w życie.